Gepost door: 3xNix | 22 maart 2012

In de ban van Het Vervreemdingseffect

Waarom, waar om!?

Waarom zijn de amateuristische playbackfilmpjes van Keenan Cahill al meer dan 400 miljoen (!!!) keer bekeken? Waarom krijgt Zanger Rinus meer aandacht dan Patrick Le Duc?? Waarom kun je tegenwoordig beroemd worden zonder dat je ergens goed in hoeft te zijn? (en nee, ik doel niet op de Koninklijke familie)

Ronald Giphart vertelde me tijdens een schrijfworkshop over het vervreemdingseffect van Viktor Sjklovski. Sindsdien ben ik in de ban van deze theorie.

Het “trucje”is simpel en wordt (vaak onbewust) enorm veel gebruikt. Dingen die anders zijn vinden wij raar en vallen daardoor op. Het vervreemdingseffect krijg je dus door iets triviaals op een andere manier te presenteren dan men verwacht.

Voorbeeld:

Veel kunstenaars gebruiken deze wetenschap. Wim T. Schippers is de ongekroonde koning van het vervreemdingseffect. Het vervreemdingseffect werkt meestal maar 1 keer maar zijn Pindakaasvloer is zo vreemd, dat hij zowel in 1969 als in 1997 en opnieuw in 2011 voor veel ophef zorgde. Of hij zijn doel duidelijk maken dat alles in principe zinloos en onzinnig is, maar daarom nog wel de moeite waard kan zijn” bereikt heeft blijft de vraag.

Het vervreemdingseffect wordt dus gebruikt om op te vallen. Vaak met succes. Het kan echter ook gebruikt worden om juist niet op te vallen. Bertolt Brecht gebruikte in zijn Episch Theater de vervreemdingstechniek om zijn bezoekers scherp te houden. Met het vervreemdingseffect zorgde hij ervoor dat het publiek zich niet kon inleven in de personages en gebeurtenissen zodat ze een objectiever oordeel konden vormen over de inhoud en niet werden afgeleid door gevoelens of sympathie.

Waarschijnlijk onbewust, gebruikte Sinéad O’Connor het vervreemdingseffect op dezelfde mannier als Bertolt Brecht. Zij scheerde haar haar af omdat ze vond dat het de aandacht afleidde van haar innerlijke schoonheid en kwaliteiten.

Inmiddels is het vervreemdingseffect een soort obsessie voor me geworden. Vrijwel alles wat mij opvalt vink ik in mijn hoofd af onder die categorie.

Het is lente, de zon schijnt. Na een (te) lange winter, is donker, koud, nat en winderig weer de norm geworden. Bloemetjes en zon vallen dus op en hopla: het vervreemdingseffect is daar! Iedereen is opgetogen als het eindelijk rokjesdag is. Reden? Het vervreemdingseffect! ‘s-Zomers is het bijna iedere dag rokjesdag (in bepaalde gemeentes zelfs ’s-zomers en ’s-winters) maar daar hoor je niemand over. Het effect is na verloop van tijd dus uitgewerkt.

Zelf heb ik in mijn webshop (doe maar clicken doen!) ook een keer dit trucje toegepast, en met succes! Dat wil zeggen, ik heb niets verkocht maar de foto van de muts met de tekst ‘sjaal’ is vaak gedeeld op twitter, dat was voor mij al een succes te noemen.

The Beatles kregen veel kritiek om hun lange haar. Het hoorde niet, het was anders. Inmiddels hoor je er niemand over als een jongen lang haar heeft. Het effect is dus uitgewerkt. Je ziet daarom de grenzen steeds opschuiven. Om op te vallen zal je steeds gekker moeten doen.

Reclamemakers en marketeers krijgen een natte plek in hun broek van de term “out of the box”. Omdat out of the box denken vaak een vervreemdingseffect als eindproduct geeft is het logisch dat zij grootgebruikers zijn van dit effect. Logisch want het is hun werk om producten op te laten vallen. Zo bedacht maximum voor De RET de ludieke actie “Mis de boot niet!”, waarbij een tram verkleed als duikboot, veel bezoekers naar de website werkenbijderet.nl wist te lokken.

Ook in de supermarkt kom ik het tegen. Na weken van intensieve training kan ik met mijn ogen dicht feilloos aanwijzen waar de appelmoes bij de Albert Heijn staat. Een gewiekste marketeer heeft ontdekt dat ik hierdoor alleen nog maar de producten koop die ik echt nodig heb. Dat is natuurlijk niet de bedoeling! Tijd voor het vervreemdingseffect. Als een doorgewinterde paashaas verstopt deze marketeer ‘mijn’ appelmoes. Hij doet dit net goed genoeg, dat op het moment dat ik de zoektocht bijna wil staken, ik de pot verdekt opgesteld naast de knakworsten op zie doemen. Resultaat: de knakworsten die niet op mijn lijstje stonden verdwijnen ook in mijn karretje, net als de andere 10 impulsaankopen die ik tijdens mijn zoektocht tegen kwam.

Zelfs de ‘wereldkampioen onthouden’ heeft zijn titel te danken aan het vervreemdingseffect. Hij gebruikt het Romeinse-Kamersysteem. Daarbij plaatst hij de dingen die hij wil onthouden in gedachte op een ongebruikelijke plaats. Voorbeeld: als je de melk niet wil vergeten, giet je deze in gedachten over de tv.

Zo kan ik nog uren door gaan: Theo Maassen die een Mariabeeld likt; vrouwen die naakt door Amsterdam fietsen voor aandacht tegen abortus; een pianist die 4.33 minuten stil is op primetime televisie; mijn opgetogen dochter omdat haar tand los zit; meer dan 20 miljoen mensen die de Franse film Intouchables hebben gezien omdat de hoofdrolspeler in een rolstoel zit. Allemaal vervreemdingseffect!

De televisie braakt al 10 jaar lang eenheidsworst popartiesten uit dankzij onkruid als Idols en X-factor. Hoewel de kijkcijfers van The Voice dit tegenspreken, denk ik dat we die gepolijste, altijd goed gehumeurde, skyradioniveau-popliedjes-producerende meuk gewoon zat zijn. Door overconsumptie zijn we er immuun voor geworden. We hunkeren naar het vervreemdingseffect! Als Patrick Le Duc door wil breken zit er niets anders op. Doe iets bizars en we hangen aan je lippen Patrick!

Advertenties

Responses

  1. Geweldige bloq, allemaal heel herkenbaar als je er op wordt gewezen, anders is het heel gewoon, dus het vervreemdingseffect werk wel door. Dick

  2. Ik vind deze bloq geniaal, het is heel herkenbaar, alleen niet zichtbaar de meeste mensen zien het pas als je het aan wijst c.q. schrijft, bij deze mijn complimenten, Dick

  3. Knappe blog maat. Is de pindakaasvloer ook leverbaar met peperjam (sambal) toplaag? Leuk ook dat je de tram die reed tijdens de vlootdagen noemt.

    • Bedankt voor je reactie maat! Van die tram was gewoon een perfect voorbeeld.
      Er waren wel studenten die er hagelslag over de pindakaasvloer hadden gegooid. Schippers heeft ook een keer een reuze watje tentoongesteld onder de titel “Het is me wat” en een toneelstuk door honden laten uitvoer. Op het podium stond toen ook een tv met honden er op, daar keken de honden dan naar. Hij doet volgens mij ook de stem van Kermit. Dan weet je dat!


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Categorieën

%d bloggers liken dit: